–प्रीति रमण
भनिन्छ, सबथोक फेर्न सकिन्छ, छिमेकी फेर्न सकिँदैन । यो भनाइ व्यक्तिको हकमा होस् वा देशको, दुवैतर्फ लागू हुन्छ । दक्षिण एसियामा अवस्थित भूपरिवेष्ठित राष्ट्र नेपालको हकमा पनि यही भनाइ चरितार्थ हुन्छ । नेपालको दक्षिणी क्षेत्रमा भारत र उत्तरमा चीन पर्छन् । यी दुई विशाल राज्य पछिल्लो केही दशकयता तीव्र विकास गरिरहेका छन् । विश्वकै शक्तिको केन्द्र बन्न लागेको चीनलाई विकासमा भारतले पनि पछ्याउँदै आएको छ । दुवै देश विशाल जनसंख्या, बजार, विकास, स्रोतसाधनजस्ता कुराले सम्पन्न हुँदै गएका छन् । तर, त्यति हुँदाहुँदै पनि दक्षिण एसिया विकसित हुन सकेको छैन । न त यहाँ शान्तिको माहोल नै छ । यसको कारण हो, छिमेकी नै ।
महादेशीय हिसाबले सानो क्षेत्रफल भए पनि युरोपका देशहरु विकसित छन् । यहाँ थुप्रै देशहरु भूपरिवेष्ठित छन् । नेपालको सधैं तुलना हुने र नेताहरुले पनि आफ्नो भाषणमा आश्वासनका रुपमा प्रयोग गर्ने देश स्वीजरल्यान्ड पनि नेपालजस्तै भूपरिवेष्ठित हो । नेपालजस्तै हिमाली र पहाडी संरचना भएको यो देश विकासको दृष्टिले भने नेपालभन्दा कैयौं गुणा अगाडि छ । यसको कारण पनि छिमेकी नै हो । छिमेक गतिलो भयो भने त्यसले आफ्नो वरपर पनि राम्रो प्रभाव पार्छ भन्ने उदाहरण पनि युरोप नै हो । युरोपका धेरै देशहरुमा अहिले पनि भिसाको आवश्यकता नपर्ने र एक अर्काको देशमा सहजै आवागमन गर्न पाउने अवस्था छ । यी देशहरु विकास, समृद्धि, खुशी, शान्तिलगायत सूचकहरुमा पनि विश्वमै अग्रणी मानिन्छन् । एकअर्काको विकासमा पनि युरोपका देशहरु एकजुट देखिन्छन् ।
तर, दक्षिण एसियाली देशहरु चीन, भारत, नेपाल, पाकिस्तान, बंगलादेश, माल्दिभ्स, श्रीलंका लगायतमा केही एकनासको विकास छैन ? किन यहाँ अझै गरिबको संख्या धेरै छ ? किन आतंकवाद, अशान्ति र विवादले यहाँ जरो गाडिरहेको छ ? यसको कारण हो, छिमेकी देशहरुबीचको झगडा, अविश्वास । दक्षिण एसियामा चीन र भारतबीच छत्तीसको आँकडा छ भन्दा हुन्छ । कुनै समय सीमा विवादका कारण युद्ध नै लडेका यी दुई देशका सीमामा अहिले पनि शान्ति छैन । शक्तिसम्पन्नताको हिसाबले विश्वकै एक नम्बरमा आउन खोजेको चीनले दक्षिण एसियामा पनि आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्दै आएको छ । तर, भारत भने चीनको यो प्रभावलाई घटाउन र आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्ने प्रयासमा छ । यही कारणले भारत चीनभन्दा अमेरिका र पश्चिमा राष्ट्रहरुको नजिक छ । पाकिस्तान र भारतबीच त सुरुवातदेखि राम्रो सम्बन्ध छैन । भारतले माल्दिभ्ससँगको सुमधुर सम्बन्ध पनि गुमाइसकेको छ ।
नेपालको विषयमा पनि चीन एकातर्फ देखिएको छ भने भारत, अमेरिका र पश्चिमा राष्ट्रको एउटा खेमा देखिएको छ । सांस्कृतिक सम्बन्ध, भाषा, कारोबार लगायतका विषयले नेपाल चीनभन्दा भारतसँग नजिक छ । यही कारण नेपालमा धेरै वर्षदेखि भारत हावी हुँदै आएको थियो । कठिन भूगोलका कारण टाढा रहेको चीन अहिले आधुनिक विकासका कारण नेपालसँग थप नजिकिएको छ । यसले भारतको हस्तक्षेपमा केही कमी आएको मान्न सकिन्छ । तर, यी दुई छिमेकीको लडाइँमा नेपाल चेपुवामा परेको छ । यही युरोपका जस्तै देशहरु भएका भए, नेपालले पनि यी दुईको विकासबाट लाभ लिएर आफ्नो कायापलट गर्ने थियो । तर, त्यसविपरीत दक्षिण एसियामा चीन, भारत, पाकिस्तान आदिएको झगडाका कारण त्यसको असर नेपालको विकासमा पनि परेको छ । त्यसकारण यी दुई देशबीचको अवस्थिति नै नेपालको लागि दुर्भाग्य मान्न सकिन्छ ।
उदाहरणका लागि, चार दिने नेपाल भ्रमणमा आएकी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (सीपीसी) अन्तर्राष्ट्रिय विभागकी उपमन्त्री सुन हाइयानले नेपाल–चीन सम्बन्ध बिगार्न केही देश लागेको जनाइन् । काठमाडौंमा भएको राजनितिक दलका नेताहरूसँग भएको अन्तरक्रिया कार्यक्रममा नेपाल–चीनबीचको राजनीतिक सम्बन्ध राम्रो भए पनि केही देशले भने भाँजो हाल्न खोजेको आरोप लगाइन् । केही देशले नेपाल–चीनबीचको राजनीतिक सम्बन्ध राम्रो भएको हेर्न नचाहेको आरोप लगाएकी उनले देशको नाम भने उल्लेख गरिनन् । क्षेत्रीय द्वन्द्व बढाउने र गलत अफवाह फैलाउने काम भइरहेकाले यसलाई चिर्न चीन र नेपालबीचको मित्रता अझ बलियो बनाउन आवश्यक रहेको उनले धारणा राखिन् ।
केही समयअघि भारतीय विदेशमन्त्री एस जयशंकरको नेपाल भ्रमणको क्रममा उनले त्यही बेला चिनियाँ अधिकारीको मण्डल नेपाल भ्रमणमा आएको भन्दै असन्तुष्टि जनाएका थिए । यसले स्पष्ट हुन्छ कि भारत नेपालमा चीनको उपस्थिति बढेको देख्न चाहँदैन । यस्तै, अमेरिका तथा पश्चिमा राष्ट्रहरु पनि चीनलाई घेर्ने रणनीतिअनुसार नेपालमा आफ्नो भूमिका बढाउन चाहन्छन् । यसरी शक्तिराष्ट्र आआफ्नो स्वार्थअनुसार नेपालमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न चाहिरहेका छन् । सबैको स्वार्थका कारण नेपालमा भने राजनीतिक दल, नेता, जनता नै विभाजित हुने अवस्था सिर्जित भएको छ । यही कारणले देशको विकास, संस्कृति, भाषा, धर्म आदिमा मात्र असर परेको छैन, सार्वभौमसत्ता नै खतरामा पर्ने हो कि भन्ने चिन्ता पनि बढेको छ । यस्तो अवस्थामा नेपाल सरकार, राजनीतिक दलका नेताले गर्ने भनेको नै देशको हितविपरीत अन्यसँग कुनै सम्झौता नगर्ने र सन्तुलित कूटनीतिलाई पालना गर्ने हो । जनधारणा साप्ताहिक
