नेपालभाषा केवल एउटा भाषामात्र होइन, यो नेवार सभ्यताको स्मृति, दर्शन, संघर्ष र पहिचानको जीवित दस्तावेज हो । लामो समयसम्म राज्यको भाषिक नीतिबाट उपेक्षित हुँदै आएको नेपालभाषालाई जोगाउन, विकास गर्न र राजनीतिक चेतनासँग जोड्न विभिन्न चरणमा थुप्रै आन्दोलनहरू भए । ती आन्दोलनहरूमा सुकुन्दा साहित्य पाला: ले खेलेको भूमिका विशेष रूपमा स्मरणयोग्य छ ।
१) दमनको कालखण्ड र साहित्यिक प्रतिरोध
पञ्चायतकाल र त्यसपछिका केही दशकमा नेपालभाषामाथि लगाइएका प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष प्रतिबन्धले भाषिक समुदायलाई राजनीतिक रूपमा कमजोर बनाउने प्रयास गरियो । यही परिवेशमा सुकुन्दा साहित्य पाला: ले साहित्यलाई प्रतिरोधको औजार बनायो । कविता, नाटक, कथा, निबन्ध र वाचनमार्फत राज्यद्वारा थोपरिएको मौनतालाई तोड्ने साहसिक काम गरियो ।
सुकुन्दा केवल साहित्यिक मञ्च रहेन, यो भाषिक चेतनाको राजनीतिक केन्द्र बन्यो । यहाँ उठाइने विषयहरू केवल कला सौन्दर्यमा सीमित थिएनन्, ती भाषिक अधिकार, सांस्कृतिक स्वायत्तता र ऐतिहासिक न्यायसँग गाँसिएका थिए ।
२) भाषा अधिकार र राजनीतिक चेतना
नेपालभाषा आन्दोलन मूलतः सांस्कृतिक आन्दोलन जस्तो देखिए पनि यसको जरो गहिरो राजनीतिक थियो । सुकुन्दा साहित्य पाला: ले “भाषा बोल्ने अधिकार = नागरिक अधिकार” भन्ने अवधारणालाई स्थापित गर्न ठूलो योगदान दियो ।
सुकुन्दामा पढिने र सुनाइने रचनाहरूले नेवार समुदायलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण उत्पीडित भाषिक समुदायलाई प्रश्न गर्न सिकायो—
राज्य किन एउटै भाषाको मात्र प्रतिनिधि बन्छ?
बहुभाषिक राष्ट्रमा भाषिक समानता किन लागू हुँदैन?
यी प्रश्नहरूले नेपालभाषा आन्दोलनलाई भावनात्मक होइन, राजनीतिक रूपमा संगठित बनायो ।
३) युवा पुस्ता र आन्दोलनको निरन्तरता
कुनै पनि आन्दोलन निरन्तर चल्न नयाँ पुस्ताको सहभागिता आवश्यक हुन्छ । सुकुन्दा साहित्य पाला: ले युवालाई लेखन, वाचन र बहसमा जोडेर आन्दोलनलाई पुस्तान्तरण गर्यो ।
विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पढ्ने युवाहरू सुकुन्दामार्फत नेपालभाषामा सोच्न, लेख्न र बोल्न थाले । यसले आन्दोलनलाई केवल स्मृतिमा सीमित नराखी भविष्यसँग जोड्ने काम गर्यो ।
४) साहित्यबाट सडकसम्म
सुकुन्दा साहित्य पाला: को विशेषता के थियो भने—यो साहित्यमा सीमित रहेन । साहित्यिक चेतनाले सडक आन्दोलन, हस्ताक्षर अभियान, ज्ञापनपत्र र राजनीतिक दबाबसम्मको बाटो खोल्यो ।
नेपालभाषालाई स्थानीय तहमा मान्यता दिलाउने, पाठ्यक्रममा समावेश गराउने र सञ्चार माध्यममा स्थान दिलाउने संघर्षको वैचारिक आधार सुकुन्दाबाटै तयार भएको देखिन्छ ।
५) आजको सन्दर्भमा सुकुन्दाको सान्दर्भिकता
संविधानले बहुभाषिकता स्वीकार गरे पनि व्यवहारमा नेपालभाषा अझै संघर्षमै छ । यस्तो अवस्थामा सुकुन्दा साहित्य पाला: को भूमिका अझै सान्दर्भिक छ ।
आजको राजनीतिक परिवेशमा सुकुन्दा
भाषिक अधिकारको निगरानीकर्ता,
सांस्कृतिक आत्मसम्मानको पहरेदार,
र राजनीतिक चेतनाको प्रयोगशाला
बन्नु आवश्यक छ ।
निष्कर्ष
नेपालभाषा आन्दोलनमा सुकुन्दा साहित्य पाला: केवल साहित्यिक संस्था होइन, यो भाषिक न्यायको राजनीतिक अभियान हो । जसरी सुकुन्दाको ज्योतिले अन्धकार चिर्दै उज्यालो फैलाउँछ, त्यसरी नै सुकुन्दा साहित्य पाला: ले दमन, उपेक्षा र विस्मृतिको अन्धकारमा नेपालभाषाको उज्यालो जलाइराखेको छ ।
नेपालभाषा बाँच्नु भनेको केवल एउटा समुदाय बाँच्नु होइन, नेपालको बहुल सांस्कृतिक लोकतन्त्र बाँच्नु हो—र त्यस यात्रामा सुकुन्दाको भूमिका ऐतिहासिक छ ।
प्रशान्त डंगोल, सुकुन्दा साहित्य पाला:, अध्यक्ष
