पुस्तक समीक्षा
डा. विधुप्रकाश कायस्थ
महापण्डित राहुल साङ्कृत्यायन (सन् १८९३–१९६३) नेपाली र दक्षिण एसियाली वामपन्थी बौद्धिक वृत्त, इतिहासलेखन तथा साहित्यका एक अद्वितीय शिखर पुरुष हुन्। बहुभाषाविद्, अथक घुमन्ते तथा मार्क्सवादी विचारक साङ्कृत्यायनद्वारा सन् १९४३ मा लिखित ऐतिहासिक आख्यान ‘वोल्गा से गङ्गा’ हिन्दी साहित्यको मात्र नभई समग्र विश्व वाङ्मयको एक कालजयी कृति हो। यो केवल २० वटा लामा कथाहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन, बल्कि झन्डै ८,००० वर्ष लामो मानव सभ्यताको विकासक्रमलाई द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोणबाट गरिएको एक गहन साहित्यिक उत्खनन हो।
‘वोल्गा से गंगा’ राहुल साङ्कृत्यायनद्वारा लिखित एक प्रसिद्ध ऐतिहासिक उपन्यास (आख्यान) हो। भारतको किताब महल प्रकाशक रहेको यो पुस्तक सन् १९४३ मा पहिलो पटक प्रकाशन भएको थियो। कुल ३८२ पृष्ठको यस उपन्यासले भारतीय इतिहास, आर्य आप्रवासन, बौद्ध धर्म र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनजस्ता गहन विषयहरूलाई समेटेको छ।
साङ्कृत्यायनले यस पुस्तकमा ईसापूर्व ६००० वर्ष पहिले वोल्गा नदीको मैदान (आधुनिक रुस) बाट सुरु भएको इन्डो–आर्य समुदायको आप्रवासन, विकास र सामाजिक–राजनीतिक रूपान्तरणलाई सन् १९४२ को भारतको गङ्गा नदीको किनारसम्म जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। लेखकले मानव सभ्यताको यो महायात्रालाई मुख्यतः तीनवटा ऐतिहासिक चरणमा वर्गीकरण गरेर हेरेका छन्।
मातृसत्ताबाट पितृसत्ता तर्फको सङ्क्रमण: कृतिका सुरुआती कथाहरू (निशा, दिवा र अमृतायन) यस्तो आदिम साम्यवादी युगमा आधारित छन् जहाँ महिलाहरूले कडा (कबीला) को नेतृत्व गर्थे। सम्पत्तिमाथि समुदायको सामूहिक अधिकार हुन्थ्यो र वंश आमाको नामबाट चल्थ्यो। तर, उत्पादनका साधनको विकास, हतियारको निर्माण, पशुपालन र युद्धको सुरुवातसँगै समाज पुरुष–प्रधान पितृसत्ता तर्फ मोडिएको देखाइएको छ। साङ्कृत्यायनले समाज “सभ्य” बन्दै जाँदा महिलाहरूले आफ्नो आदिम स्वतन्त्रता कसरी गुमाउँदै गए र उपभोगको वस्तु बन्न पुगे भन्ने कुराको तार्किक आलोचना गरेका छन्।
आदिवासी समानताबाट जाति प्रथा र वर्गको उदय: जब यी आदिम आदिवासीहरू बसाइँ सर्दै सिन्धु र गङ्गाको मैदानसम्म आइपुग्छन्, संसाधनमाथिको सामूहिक स्वामित्व टुक्रिन्छ। कथाहरूले निजी सम्पत्तिको उदय, दास प्रथा, वर्ग विभाजन र कालान्तरमा दक्षिण एसियाको विशिष्ट चरित्रको रूपमा रहेको कठोर वर्ण (जाति) प्रथाको विकासलाई ऐतिहासिक दस्ताबेजका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। शासक र पुरोहित वर्गले आफ्नो स्वार्थ र आर्थिक असमानतालाई वैध बनाउन कसरी धार्मिक अन्धविश्वास, कर्मकाण्ड र नियमहरू बनाए भन्ने कुरालाई मार्क्सवादी कोणबाट प्रस्ट पारिएको छ।
राजतन्त्रबाट उपनिवेशवाद र आधुनिकता सम्म: पुस्तकको उत्तरार्ध मौर्य, गुप्त र मुगल साम्राज्यहरू हुँदै बेलायती औपनिवेशिक शासन (ब्रिटिस राज) सम्म पुग्छ। यसको अन्तिम कथा ‘सुमेर’ २० औँ शताब्दीको मध्यतिरको भारतीय स्वतन्त्रता सङ्ग्राम र साम्यवादी आन्दोलनमा केन्द्रित छ, जसले हजारौँ वर्ष पुरानो यात्रालाई श्रमजीवी वर्गको आधुनिक राजनीतिक चेतनासँग जोडेर टुङ्ग्याउँछ।
‘वोल्गा से गङ्गा’ को मूल चेतना मार्क्सवादी ऐतिहासिक भौतिकवाद (Historical Materialism) मा आधारित छ। साङ्कृत्यायनले यस कृति मार्फत स्थापित गर्न खोजेका मुख्य वैचारिक प्रस्थापनाहरू निम्न हुन्:
उत्पादन पद्धति र चेतनाको सम्बन्ध: मानव संस्कृति, धर्म, कानुन र नैतिकता अपरिवर्तनीय वा ईश्वरीय देन होइनन्; यिनीहरू त भौतिक परिस्थिति र आर्थिक उत्पादनका साधनहरूमा कसको नियन्त्रण छ भन्ने कुरामा निर्भर हुन्छन्।
जातीय शुद्धताको भ्रमको खण्डन: शताब्दीऔँदेखि ग्रीक (हेलेनिक), शक (सिथियन), वैदिक र रैथाने संस्कृतिहरूको आपसी सम्मिश्रणलाई देखाउँदै यो पुस्तकले ‘सांस्कृतिक वा जातीय शुद्धता’ को अहङ्कार र आधुनिक संकीर्ण राष्ट्रवादको भ्रमलाई पूर्ण रूपमा भत्काउँछ। मानव समाज निरन्तरको सम्मिश्रणको उपज हो भन्ने सत्यलाई यसले उजागर गर्छ।
द्वन्द्व र जिजीविषा: शताब्दीऔँदेखिको दमन, दासता र शोषणका बीच पनि, मानवीय विद्रोह र स्वतन्त्रताको चाहना कहिल्यै मर्दैन। बन्धुल, अङ्गिरा र प्रभा जस्ता पात्रहरूको माध्यमबाट लेखकले उत्पीडित वर्गको निरन्तर सङ्घर्ष र जिजीविषालाई प्रस्ट पारेका छन्।
साहित्यिक र ऐतिहासिक दृष्टिकोणबाट यो पुस्तक अद्वितीय छ। इतिहास, भाषाविज्ञान र मानवशास्त्रको गहिरो अनुसन्धानलाई सुक्खा दस्ताबेजमा मात्र सीमित नराखी आख्यानको रूपमा प्रस्तुत गर्नु साङ्कृत्यायनको सबैभन्दा ठुलो सामर्थ्य हो। यद्यपि, साहित्यशास्त्रका कतिपय आलोचकहरूले यसको उत्तरार्धका कथाहरू बढी वैचारिक र राजनीतिक रूपमा प्रचारमुखी (Propagandist) भएको र पात्रहरू लेखकको मार्क्सवादी दर्शन बोल्ने ‘लाउडस्पिकर’ मात्र बनेको आरोप पनि लगाउने गर्छन्। साथै, २० वटा कथामा ८,००० वर्ष समेट्नु पर्ने बाध्यताका कारण कथाहरूका बीचमा ठुलो कालखण्डको अन्तराल (Time Jump) छ, जसले गर्दा परम्परागत औपन्यासिक निरन्तरता खोज्ने पाठक केही अलमलिन सक्छन्।
यी प्राविधिक सीमाहरूका बाबजुद ‘वोल्गा से गङ्गा’ को महत्त्व किमार्थ कम हुँदैन। दक्षिण एसियाली इतिहास, मानवशास्त्रीय विकास र समाजवादमा रुचि राख्ने हरेक सचेत पाठक, अध्येता र राजनीतिक कार्यकर्ताका लागि यो एक अनिवार्य पाठ्य–सामग्री हो। राहुल साङ्कृत्यायनले प्राचीन अतीतको काल्पनिक र पौराणिक रोमान्स (Mythological Romance) लाई चिरेर हाम्रा पुर्खाहरूले कस्तो कठोर भौतिक सङ्घर्ष गरेर आजको संसार निर्माण गरे भन्ने यथार्थपरक ऐना देखाएका छन्। यो कृति आज पनि हाम्रो समाजमा विद्यमान वर्ग, वर्ण र लैङ्गिक विभेदलाई बुझ्न र त्यसका विरुद्ध लड्न वैचारिक हतियारको रूपमा सान्दर्भिक छ।
