उमेरसँगै कपाल किन झर्छ र छाला किन चाउरिन्छ?

सृजना नेपाली

Human Hair Follicle र Dermal Environment को वैज्ञानिक भूमिका

परिचय

मानव शरीरमा कपाल र छाला केवल बाहिरी सौन्दर्यका प्रतीक मात्र होइनन्, यी शरीरभित्र निरन्तर चलिरहने जटिल जैविक प्रक्रियाका महत्वपूर्ण अंग हुन्। उमेर बढ्दै जाँदा अनुहारमा चाउरी पर्नु, छालाको चमक र कसिलोपन घट्नु, कपाल पातलो हुनु, सेतो हुनु तथा झर्नु स्वाभाविक रूपमा देखिने परिवर्तन हुन्।

तर यी परिवर्तन हुनुको वास्तविक वैज्ञानिक कारण के हो?

यसको उत्तर हाम्रो कपालको जरा (Hair Follicle), छालाको भित्री तह (Dermal Environment), हर्मोनको सन्तुलन, Collagen उत्पादन, कोशिकाको कार्यक्षमता र शरीरभित्र हुने Oxidative Stress सँग जोडिएको छ।

विशेषगरी आधुनिक Trichology तथा Dermatology विज्ञानले कपालको स्वास्थ्यलाई केवल Hair Care मा सीमित नराखी त्यसको जरालाई घेरेर रहेको छालाको वातावरणसँग समेत जोडेर अध्ययन गरिरहेको छ।

१. Human Hair Follicle: कपालको जीवनचक्र कसरी चल्छ?

कपालको जरा अर्थात् Hair Follicle एउटा सानो तर अत्यन्त जटिल जैविक संरचना हो। यसले पुरानो कपाल झरेपछि नयाँ कपाल उत्पादन गर्ने क्षमता राख्छ।

स्वस्थ मानिसको टाउकोमा रहेका अधिकांश कपाल विभिन्न वृद्धि चरणमा हुन्छन्। सामान्यतया कपालको जीवनचक्र चार मुख्य चरणमा विभाजित हुन्छ।

१. Anagen Phase (Growth Phase)

यो कपाल बढ्ने सक्रिय चरण हो। यस समयमा Hair Follicle का कोशिकाहरू तीव्र रूपमा विभाजित हुन्छन् र नयाँ कपाल उत्पादन गर्छन्। टाउकोको कपालमा यो चरण सामान्यतया २ देखि ७ वर्षसम्म रहन सक्छ।

२. Catagen Phase (Transition Phase)

यो छोटो संक्रमणकालीन चरण हो। यस समयमा कपालको जरा खुम्चिन थाल्छ र सक्रिय वृद्धि रोकिन्छ।

३. Telogen Phase (Resting Phase)

यस चरणमा कपालको वृद्धि रोकिएर आरामको अवस्थामा रहन्छ। पुरानो कपाल जरामा रहिरहन सक्छ।

४. Exogen Phase (Shedding Phase)

यो पुरानो कपाल झर्ने चरण हो। सामान्य अवस्थामा दैनिक करिब ५० देखि १०० वटा कपाल झर्नु स्वाभाविक मानिन्छ।

यसका अतिरिक्त Kenogen नामक अवस्था पनि हुन्छ, जसमा पुरानो कपाल झरिसकेको हुन्छ तर नयाँ कपाल पलाउन केही समय लाग्छ। यस्तो अवस्था लामो समयसम्म रहनु केही प्रकारका Alopecia अर्थात् कपाल झर्ने समस्यासँग सम्बन्धित हुन सक्छ।

२. Dermal Papilla र Dermal Sheath: कपालको वास्तविक नियन्त्रण केन्द्र

कपालको वृद्धि र मोटाइ निर्धारण गर्ने दुई महत्वपूर्ण संरचना हुन्:

Dermal Papilla (DP)

यसलाई Hair Follicle को Control Centre भन्न सकिन्छ। यो कपालको जराको तल्लो भागमा रहेको विशेष संरचना हो। यसले Growth Factors तथा विभिन्न जैविक संकेतमार्फत Hair Follicle का कोशिकाहरूलाई नियन्त्रण गर्छ।

यसको कार्यक्षमता राम्रो भएमा कपालको वृद्धि, मोटाइ र विकास प्रक्रियामा सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।

Dermal Sheath (DS)

यो Hair Follicle लाई वरिपरिबाट घेरेर राख्ने संयोजी तन्तु (Connective Tissue) हो। यसमा विभिन्न प्रकारका कोशिका र Collagen संरचना हुन्छन्।

यसले Hair Follicle को संरचनात्मक स्थिरता कायम राख्न, कोशिकाबीच सञ्चार गर्न र कपालको पुनःवृद्धिसँग सम्बन्धित प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ।

यसैले कपालको स्वास्थ्य बुझ्न Hair Follicle मात्र होइन, त्यसको वरिपरिको Dermal Environment पनि बुझ्नु आवश्यक छ।

३. उमेर र हर्मोनले कपालमा पार्ने प्रभाव

मानव जीवनका विभिन्न चरणमा हर्मोनको स्तर परिवर्तन हुन्छ। यसले कपालको वृद्धि, मोटाइ र घनत्वमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।

Androgens (पुरुष हर्मोन)

Androgens ले शरीरका विभिन्न भागमा कपालको वृद्धि बढाउन सक्छ। तर आनुवंशिक संवेदनशीलता भएका व्यक्तिमा DHT (Dihydrotestosterone) ले टाउकोको Hair Follicle क्रमशः सानो बनाउँदै लैजान सक्छ।

यस प्रक्रियालाई Hair Follicle Miniaturization भनिन्छ। यही Male Pattern Hair Loss को प्रमुख जैविक प्रक्रियामध्ये एक हो।

Oestrogen (महिला हर्मोन)

महिलामा Oestrogen ले कपालको वृद्धि चक्रमा प्रभाव पार्छ। गर्भावस्थामा यसको स्तर बढ्दा धेरै कपाल Anagen अर्थात् Growth Phase मा रहन सक्छन्।

सुत्केरी भएपछि हर्मोनको स्तर घट्दा एकैपटक धेरै कपाल झर्न सक्छ। यसलाई Postpartum Telogen Effluvium भनिन्छ।

Menopause (रजोनिवृत्ति)

महिलामा उमेर बढ्दै जाँदा Oestrogen को उत्पादन उल्लेखनीय रूपमा घट्छ। यसले छालाको Hydration, Elasticity र Collagen उत्पादनमा प्रभाव पार्न सक्छ।

त्यसैगरी, हर्मोनको परिवर्तनसँगै टाउकोको कपाल पातलो हुने र घनत्व घट्ने समस्या पनि देखिन सक्छ।

महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने Menopause पछि महिलाको शरीरमा Oestrogen पूर्ण रूपमा शून्य हुँदैन। शरीरका अन्य तन्तुमा स्थानीय रूपमा हर्मोनको उत्पादन र रूपान्तरण भइरहन सक्छ।

४. बुढ्यौली छालाले कपालको जरालाई कसरी असर गर्छ?

छालाको बुढ्यौली दुई मुख्य कारणले हुन्छ:

* Intrinsic Aging: उमेर र आनुवंशिक कारणले हुने प्राकृतिक बुढ्यौली।
* Extrinsic Aging: घामको UV किरण, प्रदूषण, धूम्रपान र वातावरणीय प्रभावले हुने बुढ्यौली।

यी प्रक्रियाले छालाको Dermal Environment मा परिवर्तन ल्याउँछन्।

A. Collagen को क्षति

Collagen छालालाई मजबुत, कसिलो र लचिलो राख्ने महत्वपूर्ण प्रोटिन हो।

युवा अवस्थामा Dermal Fibroblasts ले पर्याप्त Collagen उत्पादन गर्छन्। तर उमेर बढ्दै जाँदा यसको उत्पादन घट्न सक्छ।

त्यसैगरी, ROS (Reactive Oxygen Species) र MMPs (Matrix Metalloproteinases) को सक्रियताले Collagen तथा अन्य Extracellular Matrix संरचनालाई क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

यसको परिणामस्वरूप:

* छालामा चाउरी पर्न थाल्छ।
* छालाको Elasticity घट्छ।
* छाला पातलो र कमजोर देखिन सक्छ।
* छालाको संरचनात्मक समर्थन कमजोर हुन्छ।

Hair Follicle वरिपरिको Extracellular Matrix मा हुने परिवर्तनले पनि कपालको वृद्धि