विशाल कुमार
मानव सभ्यताको विकाससँगै व्यवस्थापनको अवधारणा पनि विकसित हुँदै आएको छ। प्राचीन कालदेखि नै मानिसहरूले आफ्नो कामलाई व्यवस्थित ढङ्गले सञ्चालन गर्न विभिन्न विधि अपनाएका थिए। चाहे परिवारको व्यवस्थापन होस्, खेतीपातीको काम होस्, व्यापार–व्यवसाय होस् वा राज्य सञ्चालनको कार्य, सबै क्षेत्रमा व्यवस्थापनको आवश्यकता रहँदै आएको छ। आजको आधुनिक युगमा व्यवस्थापन कुनै संस्थाको मात्र विषय नभई प्रत्येक व्यक्तिको दैनिक जीवनसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। त्यसैले “के हो त व्यवस्थापन ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु आवश्यक छ।
व्यवस्थापन भन्नाले कुनै निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्न उपलब्ध स्रोत, साधन, समय, मानव शक्ति तथा प्रविधिको प्रभावकारी र दक्षतापूर्वक प्रयोग गर्ने प्रक्रिया हो। सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, लक्ष्य हासिल गर्न आवश्यक कार्यहरूलाई योजना बनाएर, संगठन गरेर, निर्देशन दिई तथा नियन्त्रण गर्दै अगाडि बढाउने कार्य नै व्यवस्थापन हो। व्यवस्थापनले सीमित स्रोतहरूको अधिकतम उपयोग गरी अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न सहयोग गर्दछ।
विभिन्न विद्वान्हरूले व्यवस्थापनलाई फरक–फरक दृष्टिकोणबाट परिभाषित गरेका छन्। व्यवस्थापन विज्ञ Harold Koontz का अनुसार व्यवस्थापन भनेको “मानिसहरूसँग र मानिसहरू मार्फत काम सम्पन्न गराउने कला हो।” त्यसैगरी Peter F. Drucker ले व्यवस्थापनलाई संस्थाको उद्देश्य प्राप्त गर्न मानिसहरूको प्रयासलाई समन्वय गर्ने प्रक्रिया मानेका छन्। यी परिभाषाहरूले व्यवस्थापन केवल नियम र प्रक्रियाको विषय नभई कला, विज्ञान र व्यवहारको संयोजन भएको स्पष्ट पार्छन्।
व्यवस्थापनका केही आधारभूत कार्यहरू हुन्छन्। पहिलो कार्य योजना (Planning) हो। कुनै पनि कार्य सुरु गर्नुअघि के गर्ने, कसरी गर्ने, कहिले गर्ने र कसले गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट योजना बनाउनु आवश्यक हुन्छ। दोस्रो कार्य संगठन (Organizing) हो, जसअन्तर्गत कामको बाँडफाँड तथा जिम्मेवारी निर्धारण गरिन्छ। तेस्रो कार्य निर्देशन (Directing) हो, जसले कर्मचारी वा सम्बन्धित व्यक्तिहरूलाई लक्ष्यतर्फ प्रेरित र मार्गदर्शन गर्दछ। चौथो कार्य समन्वय (Coordinating) हो, जसले विभिन्न विभाग तथा व्यक्तिहरूबीच सहकार्य कायम राख्छ। अन्तिम कार्य नियन्त्रण (Controlling) हो, जसले कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन गरी आवश्यक सुधार गर्न मद्दत गर्दछ।
व्यवस्थापनको महत्व जीवनका हरेक क्षेत्रमा देख्न सकिन्छ। कुनै संस्था सफल हुनु वा असफल हुनुमा व्यवस्थापनको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। राम्रो व्यवस्थापनले संस्थाको उत्पादकत्व बढाउँछ, स्रोतहरूको दुरुपयोग रोक्छ र लक्ष्य प्राप्तिमा सहयोग पुर्याउँछ। उदाहरणका लागि, एउटा विद्यालयमा शिक्षक, विद्यार्थी, पाठ्यक्रम तथा भौतिक स्रोतहरूको उचित व्यवस्थापन भएमा शिक्षाको गुणस्तर बढ्छ। त्यसैगरी कुनै उद्योग वा व्यवसायमा प्रभावकारी व्यवस्थापन भएमा उत्पादन वृद्धि, ग्राहक सन्तुष्टि तथा नाफामा सकारात्मक प्रभाव पर्छ।
व्यवस्थापन केवल संस्थामा मात्र सीमित छैन। व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवनमा पनि यसको उत्तिकै महत्व छ। समयको व्यवस्थापन, आर्थिक व्यवस्थापन तथा पारिवारिक व्यवस्थापन सफल जीवनका आधार हुन्। उदाहरणका लागि, विद्यार्थीले आफ्नो अध्ययन समय व्यवस्थित गर्न सके राम्रो नतिजा हासिल गर्न सक्छ। त्यसैगरी आम्दानी र खर्चको उचित व्यवस्थापन गर्ने व्यक्तिले आर्थिक स्थिरता कायम राख्न सक्छ।
आधुनिक युगमा व्यवस्थापनको स्वरूप अझ व्यापक भएको छ। सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence), बिग डेटा तथा डिजिटल प्रणालीको विकाससँगै व्यवस्थापनका नयाँ आयामहरू थपिएका छन्। आज संस्थाहरूले डेटा विश्लेषण, डिजिटल सञ्चार तथा स्वचालित प्रणालीहरूको प्रयोग गरेर निर्णय प्रक्रिया अझ प्रभावकारी बनाइरहेका छन्। यसले व्यवस्थापनलाई परम्परागत सीमाभन्दा बाहिर लैजाँदै विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा सक्षम बनाएको छ।
व्यवस्थापनलाई कला र विज्ञान दुवैका रूपमा हेरिन्छ। कला यस अर्थमा कि यसमा नेतृत्व क्षमता, निर्णय गर्ने सीप, मानव सम्बन्ध तथा अनुभवको आवश्यकता पर्दछ। विज्ञान यस अर्थमा कि यसले निश्चित सिद्धान्त, नियम तथा प्रक्रियाहरूको आधारमा कार्य गर्दछ। सफल व्यवस्थापकले यी दुवै पक्षलाई सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। केवल सिद्धान्त जान्नु पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्ने क्षमता पनि आवश्यक हुन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा व्यवस्थापनको महत्व झन् बढ्दै गएको छ। सरकारी निकाय, शैक्षिक संस्था, बैंक तथा वित्तीय संस्था, उद्योग–व्यवसाय र गैरसरकारी संस्थाहरूमा प्रभावकारी व्यवस्थापनको आवश्यकता महसुस गरिएको छ। सुशासन, पारदर्शिता तथा उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्न व्यवस्थापनले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। देशको आर्थिक तथा सामाजिक विकासमा पनि सक्षम व्यवस्थापन अपरिहार्य मानिन्छ।
अन्त्यमा, व्यवस्थापन कुनै संस्था सञ्चालन गर्ने साधारण प्रक्रिया मात्र होइन, यो लक्ष्य प्राप्तिको आधारभूत माध्यम हो। यसले उपलब्ध स्रोतहरूको उचित उपयोग गर्दै व्यक्तिगत तथा संस्थागत सफलताको मार्ग प्रशस्त गर्दछ। व्यवस्थापनबिना कुनै पनि कार्य व्यवस्थित, प्रभावकारी तथा दीगो रूपमा सञ्चालन गर्न कठिन हुन्छ। त्यसैले वर्तमान प्रतिस्पर्धात्मक युगमा व्यवस्थापनको ज्ञान र अभ्यास प्रत्येक व्यक्तिका लागि आवश्यक विषय बनेको छ। वास्तवमा, सही व्यवस्थापनले असम्भव जस्तो देखिने लक्ष्यलाई पनि सम्भव बनाउन सक्छ। यही कारणले व्यवस्थापनलाई सफलता र प्रगतितर्फ डोर्याउने महत्वपूर्ण कला, विज्ञान तथा प्रक्रिया मानिन्छ।
