निमकान्त पाण्डे
अहिले विश्वभर नै सामाजिक सञ्जालको प्रयोग र प्रभाव बढ्दै गएको छ । परिवार, समाज मात्र नभई देशकै राजनीतिक क्षेत्रमा पनि यसको प्रभाव पर्न थालेको छ । त्यसकारण अब सामाजिक सञ्जाललाई कमजोर आँक्न मिल्ने अवस्था छैन । विशेषगरी सामाजिक सञ्जाल दुई धारे तरबार जस्तो भएको छ । विज्ञानको विकासको उत्कृष्ट र समाजले अपनाएको अत्यन्तै लोकप्रिय पाटो सामाजिक सञ्जाल हो । यसलाई प्रयोग गर्न जाने कसैका लागि सहयोगी पनि बनेका छन् । तर नजानेमा भने ठूल्ठूला व्यक्ति, पार्टी र संस्था पनि सकिएका छन् । आजको समाज र समयले दिएको सन्देश यही हो ।
विश्वभर नै अहिले सामाजिक सञ्जाल सहमति असहमति प्रकट गर्ने जबर्जस्त थलो बनेको छ । यसमा शासकीय बेथितिदेखि सामाजिक समस्याहरुमा तत्काल प्रतिक्रिया दिन सहज बनेको छ । पहिले पहुँचवाला वर्गले मात्र आफ्नो आवाज राख्ने र सुनाउने अवस्था थियो । सामाजिक सञ्जालले ती सबै मानकहरु भत्काएको छ । अब चाहे स्वदेश वा विदेशका विषय हुन्, सर्वसाधारणले सहजै आफ्नो आवाज सामाजिक सञ्जालमार्फत सुनाउन पाएका छन् । खुलेर असहमति प्रकट गर्न पाएका छन् ।
सामाजिक सञ्जालले राम्रा काम गर्नेहरुलाई झन् धेरै सहयोग पु¥याएको देखिन्छ । सामान्य वर्गका व्यक्तिलाई पनि भाइरल बनाएर चर्चामा ल्याएको छ । कुनाकुनामा रहेका प्रतिभालाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा ल्याउन पनि सामाजिक सञ्जालले मद्दत गरेको छ । पछिल्लो समय त सामाजिक सञ्जाल व्यापारव्यवसायमा संलग्नहरुलाई प्रचारको उपयुक्त थलो पनि बनेको छ । त्यसकारण सामाजिक सञ्जालको प्रयोग र प्रभावलाई अब नजरअन्दाज गर्न सकिँदैन ।
नेपालमा सामाजिक सञ्जालमा सर्वसाधारणको उपस्थिति उल्लेखनीय छ । त्यसैले धेरैजसो विषयमा सर्वसाधारणले सामाजिक सञ्जालमा पक्षविपक्षमा धारणा राखिरहेको पाइन्छ । यसले शासकीय वर्गलाई गलत कदम चाल्नबाट रोकेका उदाहरण पनि थुप्रै छन् । सामाजिक सञ्जालमा राखिएको आवाजकै कारण विभिन्न व्यक्तिहरुले न्याय पाएका छन् । सामाजिक सञ्जाललाई सही ढंगले उपयोग गर्न नसक्दा केही आलोचित पनि भएका छन् । त्यसैले अहिलेको समयमा सामाजिक सञ्जालको महत्व झनै बढेर गएको छ ।
तर, सामाजिक सञ्जालप्रति परम्परागत राजनीतिक दलहरु भने अनुदार देखिँदै आएका छन् । केही वर्षअघि सरकारले सामाजिक सञ्जाल टिकटकलाई प्रतिबन्ध लगाउनु यसको एक उदाहरण हो । टिकटक अहिले विश्वव्यापी रुपमा चर्चित छ । तर, यसले विकृति निम्त्याएको भन्दै नेपाल सरकारले भने प्रतिबन्ध लगाएको थियो । यही सञ्जाल प्रयोग गरेर समाजका धेरै तहतप्काले राम्रो काम पनि गर्दै आएका थिए । तर, सरकारले गलत क्रियाकलापलाई रोक्ने प्रयास गर्नुको साटो प्रतिबन्ध नै लगाउने सहज उपाय अपनाएको थियो, जसको धेरै आलोचना भएपछि अहिले टिकटकमाथिको प्रतिबन्ध हटिसकेको छ ।
तर, सत्तारुढ एमाले अहिले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा कठोर नीति लिने निर्णयमा पुगेको छ । यसको कारणको रुपमा पार्टी अध्यक्ष तथा प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीप्रति सामाजिक सञ्जालमा भइरहेको नकारात्मक टिप्पणी उल्लेख गरिएको छ । ओलीप्रति प्रधानमन्त्री बनेयता फेसबुक, एक्स, इन्स्टाग्राम, टिकटक लगायत सामाजिक सञ्जालमार्फत नकारात्मक धारणा बढ्दै गएको एमालेको निष्कर्ष छ । यसमा प्रमुख प्रतिपक्षी दल माओवादी र विपक्षी दल रास्वपा संलग्न रहेको पनि एमालेले जनाएको छ । एमालेको कार्यशालाले पार्टी र नेतृत्वविरुद्धको षड्यन्त्र र कुप्रचारको जमेर प्रतिवाद गर्दै पार्टी नीति, नेतृत्व र राजनीतिक कार्यदिशालाई जनताबीच स्थापित गर्ने संकल्प पनि गरेको छ ।
एमालेले मात्र नभई सत्तारुढ कांग्रेसले पनि प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो दुरुपयोग रोक्ने निर्णय गरेको छ । यसका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगसम्बन्धी १६ बुँदे कार्यविधि नै तयार पारेको छ । कांग्रेसले सार्वजनिक स्थल, सामाजिक सञ्जालमार्फत पार्टी नीतिविपरीत नेतृत्व, सरकारविरुद्ध गालीगलौज, कुप्रचार वा कुनै पनि बदनियतपूर्ण काम नगर्न नगराउन निर्देशन दिएको छ । राप्रपाले पनि सामाजिक सञ्जाल सञ्चालन तथा व्यवस्थापन कार्यविधि २०८१ बनाएर कडाइको नीति लिएको छ ।
सामाजिक सञ्जालमा अराजकता पैदा गर्ने, फेक आइडी गरेर भ्रामक कुराहरु फैलाउने लगायत गलत क्रियाकलापलाई व्यवस्थापन गर्ने तरिकाले सरकारले वा दलहरुले नीति लिनुलाई गलत मान्न सकिँदैन । तर, पछिल्लो समय सरकार वा दलहरु सामाजिक सञ्जाललाई नियन्त्रणमा लिने, आफूविरुद्धको आलोचनालाई पनि रोक्ने, आफ्नो प्रशंसा वा गुणगान मात्र गाउन लगाउने रणनीतिमा देखिन्छन् । यस्तो कार्य भने देश र समाजका लागि घातक छ ।
अहिले सरकार वा दलहरुलाई सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो आलोचना हुँदै आएकोमा मुख्य समस्या छ । तर, सरकारले राम्रो काम गरेमा, कुनै पनि मन्त्री वा नेताले जनताको हितमा आफूलाई प्रस्तुत गर्न सकेमा भने उसलाई जतिसुकै षड्यन्त्र गरेर बदनाम गराउन खोजे पनि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताबाट प्रशंसा पाउँछन् । यसका उदाहरण हुन्, डा. सन्दूक रुइत, बालेन शाह, पारस खड्का आदि । त्यसकारण सरकारले पहिला जनताको हितमा काम गर्ने हो, सामाजिक सञ्जालले के भन्छ चिन्ता गर्ने होइन । राम्रो काम गर्न सके जनताले सधैं दिने तथ्यलाई सरकार र दलहरुले बिर्सन हुँदैन । जनधारणा साप्ताहिक
