पुस २७ नेपालको इतिहासमा एउटा महत्वपूर्ण दिनका रूपमा स्थापित छ । वर्तमान नेपालको भौगोलिक वनावटलाई एउटा आकार दिने काम गरेका स्वर्गीय पृथ्वीनारायण शाह २९७ वर्ष पहिले यसै दिनमा जन्मिएका थिए । उनकै जन्मजयन्तीलाई लामो समयदेखि पृथ्वीजयन्तीका रूपमा मनाउने गरिएको छ । नेपालमा राजतन्त्रको अन्त्यसँगै गणतन्त्रको स्थापनापछि केही वर्ष यो महत्वपूर्ण दिन छायाँमा परिरहेको छ । तर गत वर्षदेखि औपचारिक रूपमै राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा पृथ्वीजयन्ती मनाउन भने सुरु गरिएको छ ।
जतिबेला पश्चिमा शक्तिहरू विश्वलाई उपनिवेश बनाउने होडवाजीमा लागेका थिए, त्यतिबेला गोरखामा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाहले टुक्राटुक्रामा रहेको नेपाललाई एउटै मुलुक बनाउने अभियानमा जुटे । वर्तमान नेपालको भुगोलभन्दा टाढासम्म पुगेर भौगोलिक एकीकरण गरेका उनीमाथि कतिपयले नेपाललाई एकीकरण गरेको नभई आफ्नो राज्यसत्ता विस्तार गर्ने स्वार्थअनुसार काम गरेको दाबी गर्छन् । तर झन्डै तीनसय वर्ष पहिले उनले लिएको लक्ष्य, उद्देश्य र योजनालाई तीनसय वर्ष पछिको मानसिकताबाट हेर्नेहरूप्रति गुनासो गर्नुको अर्थ पनि देखिदैन ।
ब्रिटिश शासकले छिमेकी भारतमा समेत आफ्नो उपनिवेश बनाइसकेको अवस्थामा नेपालको भूभागलाई जोगाउँदै भौगोलिक एकीकरणलाई अघि बढाउनु सामान्य विषय थिएन । त्यो समयमा उनले गरेको कामलाई अहिलेको आँखाले हेर्नुभन्दा पनि उनको त्यतिबेलाको चलाखी, सामथ्र्य र क्षमताको कुरा गर्नु नै उपयुक्त हुन्छ । उनको नीतिप्रति असहमत हुनेहरूमध्ये कतिपयले उनलाई गलत ढंगले व्याख्या गरिरहेका छन् । त्यस्तो प्रवृत्तिलाई मलजल गर्न नेपालमा ठूलो लगानी भइरहेको आरोपसमेत लाग्ने गर्दछ । लोभ लालचमा आफ्नो इतिहासलाई नै गलत सावित गर्न लाग्नेहरूप्रति बहस गर्नुको अर्थ पनि छैन ।
कतिपयले पृथ्वीनारायणले भौगोलिक एकता गरे पनि भावनात्मक एकता गर्न नसकेको तर्क गर्छन् । त्यो तर्क सत्य हो, तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण विषय के हो भने पृथ्वीनाराण जन्मिएको तीन शताब्दी पछि त वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वले मुलुकलाई भावनात्मक एकतामा जोड्न सकेको छैन भने त्यतिबेलाको परिस्थिति, स्रोत र साधन तथा विविध कारणले पनि अहिले सोचेजस्तो सहज अवश्य थिएन भनेर अनुमान लगाउन सकिन्छ । अहिलेजस्तो सबै क्षेत्रमा स्वतन्त्रताको अभ्यास थिएन । विश्व नै शासक र प्रजाको अभ्यासबाट गुज्रिरहेका बेला पृथ्वीनारायण शाह प्रजातान्त्रिक हुनुपथ्र्याे भन्ने अपेक्षा तर्कसम्मत हुँदैन । उनले त्यतिबेला अवलम्बन गरेका कतिपय नीति हेर्दा उनी मुलुक र जनताप्रति बफादार थिए भन्ने पुष्टि हुन्छ नै ।
आज २१औँ शताब्दीमा आइपुग्दा त जनताबाट निर्वाचित जनप्रतिनिधिले जनतालाई नै प्रजाको जस्तो व्यवहार गर्छन् भने सयौँ वर्ष पहिले व्यावहारिक रूपमै राजा र प्रजाको अभ्यास भइरहेका बेला सबै ढंगले उत्कृष्ट व्यवस्थाको परिकल्पना गर्नु कति तर्कसम्मत हुनसक्ला ? एउटा नागरिकका लागि आफ्नै देशको भूमि कति प्यारो हुन्छ भन्ने कुरा कञ्चनपुरमा भारतीय सुरक्षाकर्मीको गोली लागि मृत्युवरण गरेका गोविन्द गौतम वा भारतले बनाएको बाँध भत्काउन भारतीयहरूसँग लड्ने सप्तरीका देवनारायण यादवलाई हेरे मात्र पुग्छ । भूगोलसँग जोडिएको नाताकै कारण विश्वभर धेरै मानिसले आफ्नो प्राण त्याग्न तयार भएका छन् । त्यसैले भौगोलिक एकीकरण भावनासँग जोडिएको हुँदैन भन्न मिल्दैन । कतिपय अवस्थामा एउटै नेतृत्वबाट सबै कुरा सम्भव हुँदैन, त्यसलाई मिलाउने काम पछिको नेतृत्वले गर्दै जानुपर्छ । नेपालको भौगोलिक एकतासँगै भावनात्मक एकताको कुरामा पनि पृथ्वीनारायण शाहलाई मात्र दोष लगाउनुको सट्टा त्यसपछिको नेतृत्व हुदै वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वसम्म आइपुग्दा के–कस्ता प्रयास भइरहेका छन् भन्ने कुरा निकै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
हिजो पृथ्वीनारायणले एकीकरण गरेको नेपाललाई आज कसरी हुन्छ टुक्र्याउने, छुट्याउने र भागभण्डा गर्ने भन्ने प्रतिस्पर्धा भइरहेको छ । हिजो जसले पृथ्वीनारायणले भावनात्मक एकता गरेनन् भनेर आरोप लगाइरहेका छन्, आज उनीहरूनै जात, धर्म, सस्कृति, परम्परा र क्षेत्रका आधारमा मुलुकलाई विभाजन गर्न खोजिरहेका छन् । आजको नेपालको आवश्यकता विविधतालाई विभाजन होइन, विविधतामा एकता हो । नेपाल ४ वर्ण ३६ जातको साझा फुलवारी हो भनेर त पृथ्वीनारायण शाहले त्यतिबेलै भनेका थिए । उनको यो भनाइले पनि उनी भौगोलिक मात्र नभएर भावनात्मक एकताकै पक्षमा थिए भन्ने बुझ्न सकिन्छ । तर आज राजनीतिक स्वार्थका लागि विभाजनको खेल भइरहेको छ । त्यसैले समस्या पृथ्वीनाराण शाहमा होइन वर्तमान राजनीतिक अभ्यासमा देखिएको छ । आफूले गर्न नसक्ने र दोष अरुलाई थोपर्ने प्रवृत्ति नेपालका सत्तासीन राजनीतिक व्यक्तिहरूमा देखिएको महारोग हो । यस्तो रोगको उपचार स्वयं नेताहरूले आफै गर्नुपर्छ र गलत प्रवृत्तिको अन्त्य गर्दै मुलुकलाई भौगोलिकसँगै भावनात्मक एकताको बाटोमा अघि बढाउन पहलकदमी पनि नेताहरूले गर्नु आवश्यक छ । यसमा नै मुलुकको हित देखिन्छ ।- जनधारणा साप्ताहिक
